Nam Ar Y Synhwyrau

Trosolwg a Negeseuon Allweddol

  • Gall nam ar y synhwyrau fod yn gyflwr sy’n cyfyngu ar fywyd rhywun yn sylweddol, ac mae nifer yr achosion yn cynyddu wrth i bobl fynd yn hŷn. Mae hyn yn golygu bod yr heriau sy’n gysylltiedig â’r cyflwr yn debygol o gynyddu dros y degawdau nesaf
  • Mae’r cyflwr yn cynnwys colli golwg, colli clyw a cholli’r ddau synnwyr (byddar-ddall)
  • Mae’r ffactorau cyflymu sy’n gysylltiedig â cholli golwg yn cynnwys diabetes a gordewdra
  • Mae gan bobl sydd â nam ar y synhwyrau amrywiaeth o anghenion o ran gofal a chymorth. Mae adnabod y nam yn gynnar yn hollbwysig, felly hefyd atal, cymorth i leihau unigedd ac arwahanrwydd, hybu iechyd a lles meddyliol, a mesurau i gynorthwyo â mynediad i gyflogaeth
  • Mae gofal a chymorth effeithiol yn debygol o leihau’r risgiau eraill sy’n gysylltiedig â heneiddio ac eiddilwch, fel cwympo
  • Mae amrywiaeth o wasanaethau ar gael ar draws gorllewin Cymru. Mae’r rhain yn sylfaen ar gyfer gwella yn y dyfodol
  • Mae angen i welliannau ganolbwyntio ar ddatblygu gwasanaethau cyffredinol ac arbenigol ymhellach, a gwella mynediad i wasanaethau eraill i bobl sydd â nam ar y synhwyrau. Bydd hyn yn galw am ddulliau cydweithredol er mwyn sicrhau cysondeb a sicrhau yr eir i’r afael â’r heriau cyffredin

Demograffeg a Thueddiadau

  • Bydd gan oddeutu 0.06% o oedolion rhwng 18 a 64 oed nam difrifol ar y golwg
  • Bydd oddeutu 5.6% o oedolion hŷn rhwng 65 a 74 oed yn profi nam cymedrol neu nam difrifol ar y golwg
  • Bydd gan oddeutu 12% o bobl 75 oed a hŷn nam cymedrol neu nam difrifol ar y golwg
  • Bydd gan oddeutu 6.4% o bobl 75 oed a hŷn gyflyrau golwg cofrestradwy

Anghenion o ran gofal a chymorth yn y presennol a’r dyfodol

Mae atal, adnabod yn gynnar, cymorth ymarferol ac emosiynol a hygyrchedd gwasanaethau yn cael effaith gadarnhaol ym mhob categori nam ar y synhwyrau. Er na fydd ar lawer o bobl â nam ar y synhwyrau angen gofal a chymorth uniongyrchol i’w cyflwr, maent yn fwy tebygol na’r boblogaeth gyffredinol o ddioddef o iselder, gorbryder, unigedd, colli annibyniaeth ac arwahanrwydd, ynghyd â llai o gyfleoedd cyflogaeth a’r effaith ariannol yn sgil hynny. Gall cymorth lefel isel priodol chwarae rhan allweddol i liniaru effaith y rhain ac i wella llesiant cyffredinol y bobl sydd â’r cyflyrau hyn.

“I was dreading going into hospital due to being virtually blind and I feared I would not be helped, however I could not have asked for any more help. They guided me, gave excellent verbal instruction and even told me when my meal had been placed in front of me, which has never happened to me before”

Y ddarpariaeth gofal a chymorth bresennol

Mae amrywiaeth o ofal a chymorth ar gael i bobl â nam ar y synhwyrau yng ngorllewin Cymru. Er bod union natur y ddarpariaeth yn amrywio ym mhob sir, yn gyffredinol maent yn cynnwys:
  • Swyddogion Adsefydlu i bobl â nam ar y golwg sy’n rhan o’r ddarpariaeth gofal cymdeithasol, sy’n darparu gwasanaeth adsefydlu i bobl o bob oedran sydd wedi’u hardystio’n ddall, sy’n rhannol ddall neu’n gofrestradwy o dan y categorïau hyn o nam ar y golwg. Rôl y swyddog adsefydlu yw helpu i fagu hyder, cynnig cymorth emosiynol, adennill sgiliau bywyd a gollwyd ac addysgu sgiliau newydd, cynnal a hyrwyddo annibyniaeth a dewis, ac asesu angen pobl am gyfarpar arbenigol ac addasiadau. Mae’r Swyddogion yn cydweithio’n agos ag asiantaethau partner fel Gwasanaeth Golwg Gwan Cymru a’r trydydd sector er mwyn sicrhau y gellir adnabod a chynorthwyo ag anghenion y cleientiaid, a’u dwyn ymlaen, yn llawn. Maent hefyd yn datblygu cysylltiadau â gwasanaethau eraill er mwyn sicrhau bod anghenion pobl â nam ar eu golwg yn cael eu hystyried. Enghraifft ddiweddar o hyn yw’r gwaith ymgysylltu â Phrifysgol Aberystwyth yng Ngheredigion, a arweiniodd at agor oriel gelf â darpariaeth sain. Yn olaf, mae’r swyddogion yn gweithio mewn cymunedau i ddarparu hyfforddiant ymwybyddiaeth weledol, ac yn ceisio sefydlu grwpiau cymorth lleol ar gyfer pobl â nam ar eu golwg.
  • Ymarferwyr a achredir gan Wasanaeth Golwg Gwan Cymru rhan o’r ddarpariaeth gofal sylfaenol sy’n rhoi cyngor ac arweiniad i’r rheiny sydd wedi cael diagnosis o gyflwr llygaid penodol. Gall pobl gyrraedd yr ymarferwyr o’r gymuned, neu pan fyddant yn cael gofal eilaidd. Mae’r ymarferwyr yn gweithredu mewn 32 practis optometreg cymunedol (optegydd) ar hyn o bryd, ac mae 11 arall yn cynnig gwasanaeth cartref.
  • Swyddogion Cyswllt Gofal Llygaid yn gweithredu mewn adrannau offthalmoleg ar draws y rhanbarth ac yn darparu cymorth a chyngor i gleifion sydd â nam ar y golwg. Mae’r gwasanaeth hwn yn gyfyngedig a chaiff ei ddarparu gan yr RNIB yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro a gan Sight Cymru yng Ngheredigion
  • Cyfarpar arbenigol sydd ar gael i hwyluso gweithgareddau beunyddiol, fel cyfarpar symudedd a chyfathrebu (gan gynnwys Braille a systemau dolen sain) a gwasanaethau gwefusddarllen (yn Sir Gaerfyrddin), lle bo’n briodol
  • Gweithgareddau i godi ymwybyddiaeth ac ymgysylltu’n gyffredinol er enghraifft, gyda’r fforymau 50+ sy’n cael eu cynnal ar draws y rhanbarth, a rhyngweithio â gwasanaethau eraill fel addysg, priffyrdd a’r trydydd sector (yn Sir Benfro) i wella’r ddarpariaeth ar gyfer pobl â nam ar eu synhwyrau. Mae’r gweithgareddau ymgysylltu lleol yn cynnwys gwaith a wnaed trwy Grŵp Awdioleg Gorllewin Cymru, wedi’i hwyluso gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda ac yn dwyn ynghyd weithwyr proffe siynol a defnyddwyr gwasanaethau i ystyried materion perthnasol yn ymwneud â’r gwasanaethau a mynd i’r afael â hwy, a chyhoeddi cylchgrawn sain misol i bobl â nam ar eu golwg yn Sir Benfro, sy’n annog dinasyddion i roi adborth ar y mathau a’r lefelau o wasanaethau yr hoffent eu cael. Cynhelir cyfarfod chwarterol Eich Llais: Gweledigaeth a Rennir gan Gyngor Cymru i’r Deillion yng nghanolbarth a gorllewin Cymru (gan gynnwys Powys) i drafod materion yn y mwneud â’r gwasanaeth ac i gael barn defnyddwyr a gofalwyr
  • Cymorth i ofalwyr pobl â nam ar y synhwyrau gan gynnwys gwybodaeth, cyfeirio at gymorth priodol a chyngor ynghylch asesiadau gofalwyr
  • Gweithio partneriaethol rhwng y trydydd sector a’r sector statudol ar lefel genedlaethol gyda sefydliadau megis British Wireless for the Blind, Blind Veterans UK, RNIB, SENSE Cymru, y Gymdei thas i Blant Byddar, Welsh Interpreting and Translation Services a Chyngor Cymru i Bobl Fyddar, ac yn lleol gyda grwpiau megis Cymdeithas Gwasanaethau Gwirfoddol Sir Benfro a Chymdeithas Deillion Llanelli, i ddarparu amrywiaeth o wasanaethau cymorth. Mae’r rhain yn cynnwys rhyngweithio cymdeithasol a gweithgareddau, ynghyd â chyfleusterau penodol i bobl ddall, fel radio a phapurau newydd llafar.

Bylchau a Meysydd i’w Gwella

  • Codi proffil nam ar y synhwyrau a Gwasanaeth Golwg Gwan y Gwasanaeth Iechyd, a dealltwriaeth y cyhoedd o hynny, a gwreiddio arferion da yn ymwneud ag adnabod, gwybodaeth, ymgynghori ac integreiddio â gwasanaethau eraill cysylltiol
  • Datblygu mynediad priodol at ystod o wybodaeth, cyngor a chymorth sy’n ymdrin â’r anghenion a’r rhwystrau rhag cyrchu at wasanaethau, sy’n gallu atal y rhai sydd â nam ar y synhwyrau rhag manteisio ar ofal iechyd hanfodol
  • Datblygu cymorth a gwasanaethau penodol, cyson, megis dehongli, cyfieithu, darllen gwefusau, therapïau siarad, adsefydlu a chlinigau offthalmoleg a glawcoma i sicrhau eu bod ar gael ac yn hygyrch ar draws y rhanbarth
  • Cynyddu’r defnydd o daliadau uniongyrchol i sicrhau bod gan bobl ddewis gwirioneddol a rheolaeth dros y gofal a’r cymorth maen nhw’ n ei gael
  • Datblygu gwasanaethau seiliedig yn y gymuned, dan arweiniad defnyddwyr, wedi’u cydgynhyrchu, sy’n atal ynysu; yn hyrwyddo cysylltiadau o fewn y gymuned, lles a chryfder a chymorth i bobl i barhau i fod yn annibynnol yn hirach yn eu cymunedau eu hunain
  • Mynd i’r afael â’r diffyg cysylltiadau trafnidiaeth mewn ardaloedd gwledig iawn, sy’n ychwanegu at anhawster cyflenwi gwasanaethau hygyrch